Çocukta Kaygı ve Okul Kaygısı: Sanılanın Aksine Neyi Değiştirmek Gerekiyor?

Bir çocuk sabahları karın ağrısıyla uyanıyor, okula gitmemek için ağlıyor ya da her sınavdan önce günlerce huzursuz oluyorsa, ebeveynlerin ilk içgüdüsü genellikle çocuğu rahatlatmak, sorunu ortadan kaldırmak ya da “bir şeyler olmaz” diyerek güvence vermek oluyor. Oysa kaygı üzerine yapılan araştırmaların en şaşırtıcı bulgularından biri, bu doğal ve sevgi dolu tepkilerin bazen kaygıyı azaltmak yerine sürdürdüğünü gösteriyor.

Bu yazıda çocukluk kaygısını ve okul kaygısını, sadece “kaygıyı azaltma” tavsiyelerinin ötesinde, kaygının neden sürdüğüne dair araştırmaların ortaya koyduğu mekanizmalarla ele alıyoruz.

Kaygı Aslında Bir Sorun mu, Bir Sinyal mi?

Kaygının tamamen ortadan kaldırılması gereken bir “arıza” olarak görülmesi, aslında yanıltıcı bir çerçeve. Kaygı, temelde bir tehdit algılama ve hazırlanma sistemi; belirli düzeyde ve belirli durumlarda tamamen işlevsel. Bir çocuğun yeni bir ortama girerken ya da bir sınava hazırlanırken hissettiği gerginlik, sistemin doğru çalıştığının işareti. Klinik açıdan asıl dikkat edilmesi gereken, kaygının yoğunluğunun ve süresinin çocuğun günlük işlevselliğini (okula gitme, arkadaşlık kurma, uyuma) belirgin şekilde engellemeye başladığı nokta.

Kaçınma Neden Kaygıyı Azaltmaz, Büyütür?

Kaygıyla ilgili en temel ve en çok gözden kaçan mekanizmalardan biri, kaçınmanın kısa vadeli rahatlama sağlarken uzun vadede kaygıyı güçlendirmesi. Çocuk korktuğu durumdan (okula gitmek, bir sunum yapmak, yalnız uyumak) kaçındığında anlık gerilimi düşer; bu düşüş beyin tarafından “kaçınma işe yaradı” şeklinde kodlanır ve davranış pekişir. Ancak bu döngü, çocuğun o durumla baş edebileceğine dair kanıt biriktirmesini de engeller. Sonuç olarak durum, çocuk için zamanla daha da tehditkâr hale gelir; çünkü hiç yüzleşilmemiştir.

Az Bilinen Bir Bulgu: Değişmesi Gereken Çocuk Değil, Ebeveyn Olabilir

Yale Çocuk Çalışma Merkezi’nden Eli Lebowitz ve ekibinin geliştirdiği ve test ettiği bir yaklaşım, kaygı tedavisi alanında sıra dışı bir bulguya işaret ediyor: “ebeveyn uyumu” (parental accommodation) olarak adlandırılan, ebeveynin çocuğun kaygısını hafifletmek için verdiği güvenceler, çocuk adına yaptığı telefon aramaları, çocuğun korktuğu durumlardan kaçınmasına izin vermesi gibi davranışlar, iyi niyetli olsa da kaygının sürmesinde önemli bir rol oynuyor.

Lebowitz ve ekibinin yürüttüğü randomize kontrollü bir çalışma, çocuğun hiç terapiye katılmadığı, sadece ebeveynin kendi uyum davranışlarını azaltmayı öğrendiği bir program olan SPACE’in (Supportive Parenting for Anxious Childhood Emotions), çocukla doğrudan çalışılan klasik bilişsel davranışçı terapiyle eşdeğer düzeyde etkili olduğunu gösteriyor (Lebowitz ve ark., 2020). Bu bulgu, kaygı müdahalesinde bazen en etkili değişimin çocukta değil, çevresinde başladığını ortaya koyuyor.

Okula Dönüş: Tam mı, Kademeli mi?

Okul kaygısı ve okul reddi üzerine çalışan Christopher Kearney’in araştırmaları, okula dönüş sürecinde “ya tam gün ya hiç” yaklaşımının çoğu zaman en etkili yol olmadığını gösteriyor. Kearney’in işlevsel modeline göre okuldan kaçınma davranışının farklı nedenleri olabilir (olumsuz duygulardan kaçınma, sosyal kaygı, ayrılık kaygısı, dışarıdaki bir pekiştireç) ve dönüş planı bu nedene göre şekillenmeli. Genellikle kademeli, küçük ve başarılabilir adımlarla okula dönüş (örneğin önce kısa süreli katılım, sonra kademeli artış), çocuğun “yapabildim” deneyimini biriktirmesine izin verdiği için tam gün dönüşü zorlamaktan daha sürdürülebilir sonuçlar veriyor (Kearney, 2008).

Peki Günlük Hayatta Ne Değişebilir?

Araştırmaların işaret ettiği yönü somutlaştırmak gerekirse, aşağıdaki eğilimler kaygıyla baş etmeyi destekleyen bir zemin oluşturur:

• Güvenceyi azaltmayı hedeflemek. “Hiçbir şey olmayacak” gibi tekrarlayan güvenceler kısa vadede rahatlatsa da, çocuğun kendi başa çıkma kapasitesine güvenini zamanla zayıflatabilir.
• Duyguyu onaylamak, kaçınmaya izin vermemek. “Gergin olman anlaşılır” ile “o yüzden bugün gitmeyebilirsin” cümleleri birbirinden ayrılmalı.
• Küçük ve başarılabilir adımlar kurmak. Tüm zorluğu bir kerede aşmaya çalışmak yerine, kademeli bir plan kaygıyı yönetilebilir kılar.
• Kendi uyum davranışlarını gözden geçirmek. Çocuk adına yapılan aramalar, ertelenen ödevler, sürekli eşlik etme gibi davranışların hangilerinin kaygıyı azaltmak yerine sürdürdüğünü fark etmek.
• Okulla iş birliği kurmak. Kademeli dönüş planları, öğretmen ve okul rehberlik servisiyle koordineli şekilde daha etkili işler.

Son Söz

Çocukluk kaygısıyla baş etmenin en sezgisel yolu, çocuğu rahatsız eden her şeyi ortadan kaldırmak gibi görünür. Oysa araştırmalar, kalıcı değişimin çoğu zaman kaçınmayı azaltmaktan ve ebeveynin kendi tepkilerini gözden geçirmesinden geçtiğini gösteriyor. Bu, çocuğu tek başına bırakmak anlamına gelmiyor; tam tersine, çocuğun kendi baş etme kapasitesine duyulan güvenin, sözlerle değil küçük ve tutarlı adımlarla inşa edilmesi anlamına geliyor.

Çocuğunuzun kaygısı veya okula uyum süreciyle ilgili daha kapsamlı bir değerlendirme isterseniz, Rola Psikoloji’nin uzman ekibiyle bu süreci birlikte ele alabiliriz.

Kaynakça

Lebowitz, E. R., Marin, C., Martino, A., Shimshoni, Y., & Silverman, W. K. (2020). Parent-based treatment as efficacious as cognitive-behavioral therapy for childhood anxiety: A randomized noninferiority study of Supportive Parenting for Anxious Childhood Emotions (SPACE). Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 59(3), 362–372.

Kearney, C. A. (2008). School absenteeism and school refusal behavior in youth: A contemporary review. Clinical Psychology Review, 28(3), 451–471.