Sosyal Medya Ergen Özgüvenini Gerçekten Nasıl Etkiler?

Sosyal medya ve ergen ruh sağlığı konusu, son yıllarda neredeyse tek bir cümleye indirgendi: “Sosyal medya ergenlere zarar veriyor.” Bu anlatı sezgisel geliyor ve gündelik gözlemlerle örtüşüyor gibi görünüyor. Ama konuyu daha yakından inceleyen araştırmacılar, tablonun sanıldığından hem daha küçük hem de daha karmaşık olduğunu gösteriyor.

Bu yazıda sosyal medyanın ergen özgüveni üzerindeki etkisini, basitleştirilmiş anlatının ötesinde, hangi kullanım biçimlerinin ve hangi mekanizmaların asıl belirleyici olduğuna odaklanarak ele alıyoruz.

“Sosyal Medya Zararlıdır” Anlatısının Ötesinde Ne Var?

Oxford Üniversitesi’nden Amy Orben ve Andrew Przybylski’nin 2019 yılında yayımladığı ve üç büyük veri setini (350.000’den fazla genç) kapsayan analiz, dijital teknoloji kullanımı ile ergen iyi oluşu arasındaki ilişkinin, literatürde sıkça iddia edildiği kadar güçlü olmadığını gösteriyor. Araştırmacıların binlerce farklı analiz kombinasyonunu test ettiği bu çalışmada, ortaya çıkan etkinin büyüklüğü, patates yemek ya da gözlük takmak gibi günlük alışkanlıkların iyi oluşla ilişkisiyle kıyaslanabilir düzeyde küçük çıkıyor (Orben & Przybylski, 2019).

Bu bulgu, sosyal medyanın etkisiz olduğu anlamına gelmiyor; ancak “sosyal medya kullanımı” gibi geniş bir kategorinin tek başına açıklayıcı gücünün sanıldığından sınırlı olduğunu, asıl belirleyicinin daha spesifik kullanım biçimlerinde aranması gerektiğini gösteriyor.

Asıl Belirleyici: Miktar mı, Kullanım Biçimi mi?

Michigan Üniversitesi’nden Philippe Verduyn ve ekibinin yürüttüğü deneysel ve boylamsal çalışmalar, kullanım süresinden çok kullanım biçiminin belirleyici olduğuna işaret ediyor. Araştırma, “pasif kullanım” (başkalarının paylaşımlarını etkileşime girmeden kaydırarak izleme) ile “aktif kullanım” (mesajlaşma, yorum yapma, paylaşım oluşturma) arasında net bir ayrım yapıyor. Bulgular, pasif kullanımın zaman içinde duygu durumunu olumsuz etkilediğini, aktif ve karşılıklı etkileşim içeren kullanımın ise böyle bir etki göstermediğini ortaya koyuyor (Verduyn ve ark., 2015).

Bu ayrım, ebeveynler için “ekran başında kaç saat” sorusunun yerine “o sürenin ne kadarının izlemekle, ne kadarının gerçek etkileşimle geçtiği” sorusunu koyuyor.

Yukarı Yönlü Karşılaştırma: Az Konuşulan Bir Mekanizma

Sosyal medyanın özgüven üzerindeki etkisini açıklayan mekanizmalardan biri, sosyal karşılaştırmanın yönü. Erin Vogel ve ekibinin çalışması, kullanıcıların sosyal medyada genellikle kendilerinden “daha iyi durumda” görünen kişilerle karşılaştığını (idealize edilmiş fotoğraflar, başarı paylaşımları) ve bu tür yukarı yönlü karşılaştırmaların özgüveni düşürdüğünü gösteriyor. Ancak bu etkinin şiddeti herkeste aynı değil: platformu bilinçli olarak kendini başkalarıyla kıyaslamak için kullanan kişilerde etki çok daha güçlü çıkıyor (Vogel ve ark., 2014).

Yani sorun sadece “ne görüldüğü” değil, neden ve nasıl bakıldığı. Aynı içerik, meraktan göz atan biriyle kendini sürekli ölçüp biçen biri için çok farklı bir psikolojik ağırlık taşıyabiliyor.

Herkes Aynı Şekilde Etkilenmiyor

North Carolina Üniversitesi’nden Jacqueline Nesi ve Mitchell Prinstein’ın araştırması, sosyal medyayı özellikle sosyal karşılaştırma ve “beğeni/onay arayışı” amacıyla kullanan ergenlerde depresif belirtilerin daha güçlü şekilde ilişkili olduğunu gösteriyor; bu ilişki cinsiyete ve popülerlik düzeyine göre de farklılaşıyor (Nesi & Prinstein, 2015). Bu bulgu, “sosyal medya kullanımı” ile “sosyal medyayı onay arayışı için kullanma” arasındaki farkın, sonuçlar açısından belirleyici olduğunu gösteriyor.

Peki Günlük Hayatta Ne Değişebilir?

Araştırmaların işaret ettiği yönü somutlaştırmak gerekirse, aşağıdaki eğilimler dengeli bir yaklaşım oluşturur:

• Süreden çok içeriğe bakmak. “Kaç saat” sorusundan önce, o sürenin pasif izleme mi yoksa gerçek etkileşim mi içerdiğine bakmak.
• Kullanım amacını konuşmak. Ergenle “bunu neden kullanıyorsun, kendini başkalarıyla kıyaslamak için mi, arkadaşlarınla bağlantıda kalmak için mi” sorusunu açıkça konuşmak.
• İdealize edilmiş içeriği normalleştirmek. Paylaşılan görüntülerin seçilmiş, düzenlenmiş anlar olduğunu birlikte fark etmek.
• Onay arayışına dikkat etmek. Beğeni sayısına aşırı odaklanma, sosyal medyanın en riskli kullanım biçimlerinden biri.
• Genel moral panikten kaçınmak. Etki büyüklüğünün sanılandan küçük olması, konuşmayı yasaklayıcı değil, kullanım biçimine odaklı bir zeminde tutmayı destekler.

Son Söz

Sosyal medya ve ergen özgüveni ilişkisi, tek bir cümleye sığdırılamayacak kadar katmanlı. Araştırmalar, etkinin sanıldığından küçük olduğunu, ama kullanım biçimi ve amacına göre büyük farklılıklar gösterdiğini ortaya koyuyor. Bu da ebeveynler için konuyu bir yasak-serbest ikiliğinden çıkarıp, “nasıl kullanıldığı” üzerine kurulu bir diyaloğa taşımanın daha sürdürülebilir bir yol olduğunu gösteriyor.

Ergeninizin sosyal medya kullanımı veya özgüveniyle ilgili daha kapsamlı bir değerlendirme isterseniz, Rola Psikoloji’nin uzman ekibiyle bu süreci birlikte ele alabiliriz.

 

Kaynakça

Orben, A., & Przybylski, A. K. (2019). The association between adolescent well-being and digital technology use. Nature Human Behaviour, 3(2), 173–182.

Verduyn, P., Lee, D. S., Park, J., Shablack, H., Orvell, A., Bayer, J., Ybarra, O., Jonides, J., & Kross, E. (2015). Passive Facebook usage undermines affective well-being: Experimental and longitudinal evidence. Journal of Experimental Psychology: General, 144(2), 480–488.

Vogel, E. A., Rose, J. P., Roberts, L. R., & Eckles, K. (2014). Social comparison, social media, and self-esteem. Psychology of Popular Media Culture, 3(4), 206–222.

Nesi, J., & Prinstein, M. J. (2015). Using social media for social comparison and feedback-seeking: Gender and popularity moderate associations with depressive symptoms. Journal of Abnormal Child Psychology, 43(8), 1427–1438.